خواب‌آورهای عامل بی‌خوابی

دکتر امیر شعبانی، روانپزشک (۱۳۹۳/۰۶/۳۱)

Xanaxوجود یک خواب راحت و بی­‌دغدغه نقش مهمی در تداوم سلامت جسمانی که سلامت روان نیز بخشی از همان است دارد. کم­‌خوابی چه به دنبال عوامل بیرونی یا بیماری‌های دیگر بروز کرده باشد و چه به عمد و به دلیل تمایل فرد به کار کردن زیاد یا اشتغالات و تفریحات شبانه باشد، در بروز برخی از بیماری­‌ها و کوتاه کردن طول عمر فرد مؤثر است. بسیاری از مردم از مشکلات خواب شکایت دارند؛ کم­‌خوابی، پرخوابی، خواب منقطع، خواب بی‌­کفایت، خواب سبک، خُرخُر یا مشکل تنفسی در خواب، بی‌قراری پاها پیش از خواب، کابوس، راه رفتن در خواب، حرف‌­زدن در خواب و غیره و غیره. بسیاری از مردم نیز از داروهای خواب­‌آور برای افزایش مقدار یا کیفیت خواب خود بهره می­‌گیرند. در برخورد با افرادی که برای بهبود خواب خود به پزشک مراجعه می‌­کنند، عموماً یکی از این دو نکته در ذهنیت آنها نسبت به داروهای خواب­‌آور دیده می‌شود: «مخالفت با مصرف داروهای خواب­‌آور که آنها را مضر و عامل اعتیاد می­‌دانند» یا «درخواست برای ادامه داروی خواب‌­آوری که مدتهاست مصرف می­‌کنند». نظر کدام دسته درست­‌تر است؟ آیا مصرف داروهای خواب‌­آور اعتیادآور است؟ آیا خواب کسی که مدتهاست از این داروها مصرف می­‌کند و کماکان دچار کم­‌خوابی است قابل اصلاح است؟ به پاسخ این دو سؤال می­‌پردازم.

آیا مصرف داروهای خواب­‌آور اعتیادآور است؟

در گذشته از داروهایی مانند فنوباربیتال برای بهبود خواب استفاده می‌­شد که اکنون اصلاً جایگاهی در این امر ندارد. امروزه داروهای متنوعی مانند دیازپام، کلونازپام، لورازپام و آلپرازولام به وفور به این منظور تجویز و مصرف می­‌شوند. این داروها عموماً در ابتدای مصرف باعث ایجاد خوابی با کیفیت مطلوب می­‌شوند و از طرفی اثر ضد اضطراب دارند و باعث افزدون بر آرامش فرد می­‌شوند. با این حال، مصرف خودسرانه آنها به هیچ‌­وجه توصیه نمی‌­شود و در بسیاری از موارد اثر خواب­‌آوری آنها پس از مدتی کاهش می‌­یابد. حتی ممکن است در مواردی در درازمدت به تشدید مشکلات خواب منجر شوند به طوری که کاهش مقدار یا قطع مصرف‌شان به بهبود کیفیت خواب کمک کند. از سوی دیگر، مصرف خودسرانه این داروها در افرادی که مشکل تنفسی دارند ممکن است به وخامت وضعیت تنفسی بیانجامد. در پاسخ به سؤال بالا، می­‌توان گفت که این داروها قابل سوءمصرف هستند و البته این سوءمصرف عموماً توسط افرادی که دچار اعتیاد به مواد مخدر یا محرک هستند دیده می­‌شود. با این حال، این داروها در صورتی که زیر نظر پزشک مصرف شوند و بر اساس تشخیص درست و در مدت لازم به کار روند، تأثیر زیادی در بهبودی خواب و علایم اضطرابی افراد دارند و در واقع در این شکل مصرف، باید آنها را جزو داروهای بسیار کم­‌عارضه به حساب آورد.

درمان کم‌­خوابی

برای بهبود کم­‌خوابی باید نکاتی را در نظر داشت که یک به یک در پی می‌­آید:

الف- کم­‌خوابی، نشانه یک بیماری دیگر است

بسیاری از بیماران ممکن است از سرفه، تب یا درد در رنج باشند. برطرف‌­کردن هر یک از این نشانه­‌ها بدون رسیدگی به علت آنها ممکن است عواقب وخیمی داشته باشد. به طور مثال، سرفه یا تب ممکن است نشانه‌­ای از یک بیماری عفونی، و درد نشانه­‌ای از هر یک از بیماری­‌های سیستمیک بدن باشد. مصرف داروهای ضد سرفه، تب­‌بُر یا مسکّن بدون تشخیص اختلال زیر بنای آنها به پیشرفته‌­تر شدن بیماری زمینه­‌ای کمک می‌­کند و درمان را به تأخیر می­‌اندازد. این در حالی است که در بسیاری از موارد، سرعت عمل نقش مهمی در مداوا دارد.

کم­‌خوابی نیز عموماً یک نشانه است نه یک بیماری مستقل. بنابراین در اینجا نیز باید به دنبال علت گشت، نه آن­که تنها با یک داروی خواب­‌آور روی نشانه مهمی که می‌تواند در رسیدن به شناسایی بیماری عامل آن کمک کننده باشد، سرپوش گذاشت و درمان اصلی را به تأخیر انداخت. کم­‌خوابی ممکن است تنها نشانه­‌ای از عدم رعایت بهداشت خواب باشد که در زیر به آن اشاره می­‌شود. در عین حال می‌­تواند نشانه‌­ای از ناتوانی در مدیریت مناسب تنش­‌های روزمره یا رویدادهای ناخوشایند، یک بیماری سیستمیک یا عضوی (مانند بیماری­‌های ریوی)، و یا حاکی از هر یک از بیماری‌­های روانپزشکی مانند اختلالات افسردگی و اضطرابی باشد. پس ارزیابی علت بروز کم­خوابی مهم‌­تر از رفع فوری آن است.

ب- اصول بهداشت خواب

هر فردی – چه دچار بیماری باشد و چه نباشد – برای حفظ ویژگی­‌های مطلوب خواب خود، لازم است نکاتی را همواره رعایت کند:

روش نادرست: «من هر شب بعد از صرف قهوه و تمام شدن برنامه­‌های تلویزیون که در حالت استراحت روی تختخوابم می­‌بینم می­‌خوابم».

روش درست: «من هر شب در ساعت معینی می­‌خوابم و هر روز حتی در تعطیلات در ساعت معینی بیدار می­‌شوم. از اتاق خواب برای تماشای تلویزیون یا رسیدگی به کارهای روزمره استفاده نمی­‌کنم و پیش از خواب غذای سنگین، چای، قهوه، نوشابه یا سیگار مصرف نمی­‌کنم. اصولاً پیش از خواب تلویزیون نمی‌­بینم و با رایانه کار نمی­‌کنم، ولی ممکن است روزنامه یا کتاب بخوانم».

روش نادرست: «خوشبختانه عصرها همیشه یک خواب حسابی دارم، ولی بدبختانه شب‌ها خیلی دیر خوابم می­‌برد».

روش درست: «سعی می­‌کنم روزها کمتر بخوابم تا شبها راحت خوابم ببرد. هر وقت دوره­‌های بی‌­خوابی شروع می‌شود، روزها جلوی خوابم را می­‌گیرم».

روش نادرست: «برای رفع بی‌­خوابی شبانه، روزها به شدت ورزش می­‌کنم که تا نزدیک زمان شام طول می­‌کشد».

روش درست: «به شکل مستمر و با برنامه ورزش می­‌کنم، ولی سعی می­‌کنم این برنامه شش ساعت پیش از خواب انجام شود. غروب‌ها گاهی از روش آرام‌سازی که یاد گرفته­‌ام استفاده می­‌کنم و حمام با آب گرم قبل از خواب هم گاهی به بهتر شدن خوابم کمک می­‌کند».

روش نادرست: «هر وقت خوابم نمی‌­برد تا حدود دو ساعت در تختخواب در تقلا هستم و نگرانم که صبح خواب بمانم».

روش درست: «هر وقت خوابم نمی‌­برد از تختخواب بیرون می­‌آیم و چند دقیقه به کارهای عقب­‌افتاده‌­ام می‌­پردازم یا کتاب می­‌خوانم. سعی می­‌کنم محیط خواب خنک و کاملاً تاریک باشد».

پ- درمان علت زمینه­‌ای

در قریب به اتفاق موارد کم‌­خوابی، علتی پشت آن نهفته است. به جز دلایل جسمانی که اشاره‌­ای به آن شد، انواع اختلالات افسردگی و اضطرابی زمینه‌­ساز آن هستند. فرد افسرده به جز بی­‌حوصلگی، ناامیدی و کاهش اعتماد به نفس، اغلب در خوابیدن نیز دچار مشکل است. اگر چنین فردی تنها با مصرف داروهای خواب­‌آور، کم­‌خوابی خود را به ظاهر جبران کند، در واقع با ایجاد تأخیر در درمان افسردگی، علاوه بر آن که زجر ناشی از این بیماری را تحمل می­‌کند، ممکن است دست‌یابی به نتیجه مطلوب از درمان بعدی را دشوارتر کند و یا با ایجاد وابستگی به داروی خواب‌­آور، یک «کم­‌خوابی مقاوم به درمان» را نیز به مشکل افسردگی موجود بیافزاید. مانند آن که فرد دچار عفونت ریوی با مصرف خودسرانه داروی ضد سرفه و بدون درمان با آنتی‌­بیوتیک، باعث گسترش عفونت ریوی و ایجاد بیماری مقاوم به درمان گردد. در صورتی که در موارد بیماری افسردگی یا اضطرابی، درمان از ابتدا به درستی معطوف به تسکین افسردگی و اضطراب شود، در نهایت مشکل خواب فرد نیز بهبود می‌­یابد. حتی در مورد فرد افسرده­‌ای که مدتها به شکل بی­‌رویه داروهای خواب‌­آور مصرف کرده و کماکان دچار کم‌­خوابی است، شروع درمان با داروهای دارای اثر دوگانه ضد افسردگی و خواب­‌آوری می­‌تواند راه‌گشا شود.

ت- درمان دارویی

برای درمان علت زمینه‌­ای کم‌­خوابی که در بیشتر موارد یک اختلال افسردگی یا اضطرابی است، مصرف داروهایی که ضد افسردگی نام دارند و در واقع هم ضد افسردگی‌اند و هم ضد اضطراب، در بیشتر موارد کفایت می‌­کند. با این حال، از آن جا که اثر این داروها معمولاً چند هفته پس از آغاز مصرف‌شان شروع می­‌شود، پزشک معمولاً داروی سریع­‌الاثری مانند داروهای خواب­‌آوری که نام برده شد را به عنوان داروی کمکی تجویز و حداکثر پس از چند هفته قطع می­‌کند. این قطع زودهنگام داروی خواب‌آور مانع از ایجاد وابستگی می­‌گردد و البته داروی اصلی ضد افسردگی اغلب تا مدتی برای جلوگیری از بازگشت علایم ادامه می­‌یابد. داروهای ضد افسردگی بر خلاف داروهای خواب­‌آور باعث وابستگی نمی­‌شوند. البته همواره استثنائاتی در تجویز داروها وجود دارد که با نظر پزشک اعمال می­‌گردد. به طور مثال، پزشک ممکن است مصرف طولانی‌­مدت داروی خواب­‌آور را نیز در مواردی لازم بداند.

ث- درمان غیر دارویی

روش‌­های غیر دارویی مانند روان­‌درمانی­‌های شناختی- رفتاری نیز در درمان کم­‌خوابی می‌­تواند مؤثر باشد و البته این درمان‌­ها در بیشتر موارد باز هم باید در اساس، معطوف به درمان اضطراب و افسردگی شود.


Share

پاسخ دهید